Co kryje się pod pojęciem atopowe zapalenie skóry?

Atopowe zapalenie skóry to przewlekła, zapalna choroba, której głównym objawem jest intensywny świąd i charakterystyczne zmiany skórne. Zaburzenia w obrębie bariery skórnej powodują, że skóra staje się sucha, nadwrażliwa oraz podatna na infekcje i podrażnienia. Chorobę cechuje nawrotowy charakter oraz występowanie w każdym wieku – od niemowląt po dorosłych. Atopowe zapalenie skóry jest jedną z najczęstszych przyczyn wizyt dermatologicznych u dzieci, lecz dotyczy również dorosłych. Poniżej znajdują się szczegółowe informacje wyjaśniające, co oznacza pojęcie atopowe zapalenie skóry.

Definicja i charakterystyka atopowego zapalenia skóry

Atopowe zapalenie skóry (AZS) to choroba skóry o przewlekłym przebiegu, występująca z okresami remisji oraz nawrotów. Skóra osoby z AZS jest permanentnie sucha oraz nadwrażliwa. Występują na niej zmiany rumieniowo-grudkowe, pęcherzyki, nadżerki, sączące się ranki, strupy, a w stadium przewlekłym – pogrubienie i pobrużdżenie naskórka (lichenifikacja). Uciążliwy świąd bardzo często nasila się wieczorem i w nocy, prowokuje mechaniczne drapanie, które prowadzi do pogorszenia stanu skóry i sprzyja rozwojowi wtórnych infekcji bakteryjnych, wirusowych oraz grzybiczych.

Choroba może ujawniać się w każdym wieku, jednak najczęściej pojawia się w pierwszych miesiącach życia – aż 15–20% dzieci z krajów rozwiniętych doświadcza objawów AZS. U 2–10% dorosłych również obserwuje się uporczywe symptomy. Skóra pacjentów z atopowym zapaleniem skóry produkuje mniej naturalnego czynnika nawilżającego. Niedobór ceramidów i zaburzenia w składzie lipidowym prowadzą do nadmiernej utraty wody, przez co bariera ochronna naskórka zostaje poważnie osłabiona.

Przyczyny i czynniki ryzyka

Za powstanie i rozwój atopowego zapalenia skóry odpowiadają złożone mechanizmy genetyczne oraz środowiskowe. Genetyczne predyspozycje są bardzo wyraźne – od 60 do 80% pacjentów z AZS posiada rodzinny wywiad atopii, co zwiększa prawdopodobieństwo rozwoju tej choroby. Mimo kluczowego znaczenia czynników dziedzicznych, bardzo ważną rolę odgrywają również czynniki środowiskowe, takie jak kontakt z alergenami, ekspozycja na drażniące środki chemiczne, zmiany temperatury otoczenia oraz stres, który jest głównym czynnikiem prowokującym u dorosłych.

Ekspozycja na alergeny wziewne oraz pokarmowe może doprowadzać do zaostrzeń. Dodatkowo niektóre pokarmy, szczególnie mleko, jaja i orzechy, wykazują potencjał uczulający. Czynniki te oddziałują na podatny genetycznie organizm, inicjując nieprawidłową odpowiedź immunologiczną oraz procesy zapalne w skórze. Skóra pacjentów z AZS wykazuje nieprawidłową syntezę białek strukturalnych, co prowadzi do nadmiernej przepuszczalności naskórka, a tym samym do łatwiejszej penetracji czynników drażniących oraz alergenów.

Procesy biologiczne i molekularne w AZS

W atopowym zapaleniu skóry obserwuje się przewlekłe stany zapalne i zaburzenia struktury skóry na poziomie komórkowym. Kluczowe zmiany dotyczą zmniejszonej zawartości ceramidów i naturalnego czynnika nawilżającego, przez co bariera naskórka traci swoje ochronne właściwości. Wskutek tego dochodzi do nadmiernej utraty wody, wysuszenia naskórka oraz zwiększonej podatności na podrażnienia i infekcje.

Odpowiedź immunologiczna w AZS jest zaburzona i charakteryzuje się dominacją cytokin prozapalnych typu Th2 (głównie IL-4, IL-13, IL-31). Skutkuje to przewlekłym procesem zapalnym oraz świądem. Procesy immunologiczne i biochemiczne powodują, że nawet łagodne czynniki drażniące mogą wywołać silną reakcję skóry pacjenta.

Objawy i przebieg choroby

Najbardziej charakterystycznym objawem atopowego zapalenia skóry jest dokuczliwy świąd, który nierzadko prowadzi do bezsenności i wyraźnego pogorszenia jakości życia. Do tego dochodzi suchość skóry, zaczerwienienie, grudki, pęcherzyki, nadżerki, sączące się ranki, a w późniejszej fazie – strupy i lichenifikacja. Zmiany mają tendencję do występowania w symetrycznych lokalizacjach.

Lokalizacja zmian zależy od wieku pacjenta:

• u niemowląt – obejmuje twarz, głowę, tułów oraz kończyny
• u dzieci i dorosłych – dominują okolice zgięć stawowych, szyja, nadgarstki, dłonie i stopy

Choroba przebiega z okresami remisji i zaostrzeń, przy czym remisja może nastąpić nawet u połowy dzieci do końca drugiego roku życia, niemniej wiele przypadków wykazuje tendencję do nawrotów w późniejszych latach. Świąd oraz drapanie prowadzą do pogrubienia i pobrużdżenia skóry, rozwoju wtórnych zakażeń oraz mogą przyczynić się do wystąpienia powikłań ze strony psychiki – lęku i depresji.

Diagnostyka atopowego zapalenia skóry

Rozpoznanie atopowego zapalenia skóry opiera się na wywiadzie oraz dokładnym badaniu klinicznym. Uwzględnia się charakterystyczne objawy, lokalizację zmian, rodzinny wywiad atopii oraz wykluczenie innych schorzeń dermatologicznych. W wybranych przypadkach lekarz zleca testy alergiczne w celu identyfikacji alergenów prowokujących objawy. Nie istnieje jeden specyficzny test potwierdzający AZS, dlatego diagnostyka ma charakter całościowy.

Fazy choroby i ich przebieg

Wyróżnia się trzy podstawowe fazy atopowego zapalenia skóry:

• niemowlęcą (do 2. roku życia)
• dziecięcą (od 3 do 11 lat)
• młodzieżową/dorosłą (od 12. roku życia)

Każda z faz wyróżnia się inną lokalizacją i częstością występowania zmian, a przebieg jest indywidualny dla każdego pacjenta. U części dzieci objawy ustępują, u innych mają charakter przewlekły z nawrotami także w życiu dorosłym.

Powikłania i skojarzone choroby atopowe

Przewlekłe drapanie i zadrapania odpowiedzialne są za powstawanie zgrubień i pobrużdżeń naskórka (lichenifikacja). Wtórne zakażenia – bakteryjne, grzybicze i wirusowe – to częsta komplikacja AZS. Długotrwała choroba może prowadzić do zaburzeń snu, obniżenia nastroju, a nawet depresji. U wielu pacjentów rozwijają się inne choroby atopowe, jak astma czy alergiczny nieżyt nosa, co wskazuje na wspólne podłoże genetyczne oraz immunologiczne (tzw. marsz atopowy).

Leczenie i codzienna pielęgnacja skóry atopowej

Nowoczesne podejście do leczenia atopowego zapalenia skóry polega na kompleksowej opiece, właściwej i systematycznej pielęgnacji skóry oraz na edukacji pacjenta i jego rodziny. Pflegmina codzienne zastosowanie delikatnych dermokosmetyków oraz emolientów, które pomagają odbudować naturalną barierę hydrolipidową skóry i utrzymać jej właściwe nawilżenie. Kluczowe jest również unikanie czynników zaostrzających i konsekwentne leczenie infekcji.

Farmakoterapia obejmuje stosowanie leków przeciwzapalnych, przede wszystkim glikokortykosteroidów oraz inhibitorów kalcyneuryny. W cięższych przypadkach oraz tam, gdzie tradycyjne terapie zawodzą, stosuje się nowoczesne leki biologiczne oraz innowacyjne terapie skierowane na molekularne przyczyny choroby. Postępowanie terapeutyczne zawsze powinno być dostosowane indywidualnie do postaci i zaawansowania AZS oraz wieku pacjenta.

Podsumowanie: Co kryje się pod pojęciem atopowe zapalenie skóry?

Atopowe zapalenie skóry to przewlekła, nawrotowa choroba zapalna skóry o podłożu genetycznym i środowiskowym, której głównymi objawami są świąd, suchość oraz zmienne wykwity skórne. Zaburzenia bariery naskórkowej i nieprawidłowa odpowiedź immunologiczna prowadzą do nadmiernej utraty wody, podatności na infekcje i istotnego pogorszenia jakości życia. Skuteczne postępowanie wymaga kompleksowej pielęgnacji, indywidualnie dobranej terapii i eliminacji czynników prowokujących. AZS jest schorzeniem przewlekłym, jednak dzięki świadomej pielęgnacji i właściwemu leczeniu możliwa jest kontrola przebiegu choroby i poprawa komfortu życia pacjentów.